Internationale actie om Zwarte Zee van ondergang te redden
In de afgelopen dertig jaar is de Zwarte Zee veranderd in een van de meest vervuilde zeeën ter wereld. Enorme hoeveelheden vervuild water afkomstig van tenminste 160 miljoen mensen in 17 landen stromen via rivieren als de Donau, Dnjepper en de Don in de Zwarte Zee. Overbevissing en de toevallige introductie van (kam-)kwallen hebben er nog een schep bovenop gedaan. Duizenden jaren hebben de mensen in het Zwarte Zee-gebied in harmonie met hun omgeving weten te leven. Plotseling, in minder dan dertig jaar, zien we een spectaculaire achteruitgang van het milieu. ,,Dat is diep tragisch en moet ons wel te denken geven", zegt Laurence M. Mee, coordinator van het internationale Programma tot Behoud van de Zwarte Zee.
Door Sjoerd Poorta
Na drie jaren van intensieve voorbereiding tekenden op 31 oktober 1996 de ministers voor Milieuzaken van Bulgarije, Georgie, Roemenie, de Russische Federatie, Turkije en Oekraine in Istanbul het Black Sea Strategic Action Plan (BSAP), ofwel het Zwarte Zee Strategische Actie Plan. Volgens ingewijden is het plan op dit moment 's werelds meest dynamische en modernste programma om een van de meest vervuilde zeeen op onze planeet van de ondergang te redden.
De Britse deskundige Laurence Mee is coordinator van het ambitieuze plan. Ik ontmoet hem om in het indrukwekkende Dolmabahcepaleis aan de Bosporus, in 1856 gebouwd om het prestige van de laatste sultans van het Ottomaanse Rijk nog enigszins op te vijzelen. Mag ik daaruit afleiden dat Turkije dit reddingsplan een warm hart toedraagt? Laurence Mee: ,,Inderdaad, dit paleis is historisch gezien erg belangrijk en het feit dat wij dit mogen gebruiken als kantoor, toont de grote mate van toewijding van de Turkse overheid. Uiteraard zijn we daar erg blij mee."
Ankara heeft daar uiteraard zijn redenen voor. Turkije heeft veruit de langste kuststrook grenzend aan de Zwarte Zee in vergelijking met de overige vijf landen. Economisch gezien is een schone Zwarte Zee, waarin de rijkdommen goed worden beheerd en verdeeld, voor de Turken van groot belang.
Recente studies en rapporten zijn allerminst optimistisch en schilderen een zwarte toekomst voor de Zwarte Zee, die qua oppervlakte zo'n driekwart beslaat in vergelijking met de Noordzee.
Coordinator Mee bevestigt die indruk, maar ziet aan de andere kant toch nog wel wat hoop: ,,De huidige situatie van de Zwarte Zee ziet er tamelijk zwart uit. Het wordt vaak beschouwd als een van 's werelds meest vervuilde binnenzeeen ter wereld. Ik denk dat daarvoor meer dan genoeg terechte redenen zijn te bedenken. Toch willen wij als coordinatieteam van het BSAP optimisch zijn. De samenwerkende overheden van de zes landen in de Zwarte Zee-regio hebben zich verbonden aan het actieplan. Indien ze dit ook werkelijk uitvoeren, zal de zee niet alleen behoed worden voor verdere aftakeling, maar krijgt het milieu bovendien een kans zich te herstellen van de huidige catastrofale crisis."
Wanneer en hoe is het programma eigenlijk begonnen? ,,Het programma heeft zijn oorsprong in de Conferentie voor Milieu en Ontwikkeling in Rio de Janeiro in 1993, die door de Verenigde Naties is georganiseerd. Parallel aan die conferentie kwamen de zes landen grenzend aan de Zwarte Zee bij elkaar. De regeringsleiders beseften dat er sprake was van een ernstige milieucrisis. Ze hebben de diverse VN-organisaties om hulp gevraagd en sindsdien (1993) werken wij gezamelijk met deze overheden aan oplossingen."
Aan milieubescherming hangt een prijskaartje. Wie betaalt al die onderzoeken en actieplannen? ,,Vlak na de Rio-conferentie heeft de VN samen met de Wereldbank de Organisatie voor Wereldwijde Milieufaciliteiten opgezet. Zij zijn begonnen met financiele ondersteuning; Nederland heeft een heel belangrijke rol gespeeld in de financiering van met name twee grote projecten. Allereerst heeft de Nederlandse overheid een beheersplan voor de Zee van Asov bekostigd, dat een belangrijk onderdeel vormt van het Zwarte Zee-ecosysteem. Het is een kleinere zee tussen Oekraine en Rusland. Tevens heeft Nederland voor een informatiesysteem gezorgd dat nu wereldwijd beschikbaar is via Internet. Tezamen is dit een investering van bijna een miljoen gulden. De Nederlandse hulp betekent een vitale ondersteuning aan de doelen van ons programma."
Op dolfijnenjacht
De vraag rijst waaruit nou precies blijkt dat het met de Zwarte Zee zo slecht is gesteld. Wat hebben alle intensieve en uitvoerige onderzoeken van de afgelopen drie jaren eigenlijk aan het licht gebracht?
,,In het symbool van het BSAP staan een dolfijn en een steur, beide zeer karakteristiek voor de Zwarte Zee. Nog wel, want hun populaties zijn enorm geslonken. Dolfijnen hebben zowel de Zwarte Zee als contact met de buitenwereld nodig, dat wil zeggen de oceaan. De Bosporus is een nauwe zeestraat, die de wereldstad Istanboel met 15 miljoen inwoners verdeeld in tweeen. Het is de enige verbinding met de Zee van Marmara, die via de Dardanellen weer uitmondt in de Egeische en Middellandse Zee. Deze wateren zijn sterk vervuild en worden bovendien druk bevaren door olietankers. Het contact met de oceaan is daarom grotendeels afgesneden. We vermoeden dat het aantal dolfijnen de laatste twintig tot dertig jaar tot minder dan een tiende is geslonken in vergelijking met de tijd daarvoor", zolegt Mee uit.
Over hoeveel dolfijnen praten we dan? ,,De dolfijnen staan nog niet aan de rand van de ondergang.
Niemand weet de exacte aantallen maar we schatten een cijfer van rond de 300.000. Dat betekent dus dat er in het verleden nog zeker drie miljoen waren. In 1866 spreken de analen nog van dertig boten die jacht maakten op dolfijnen aan de kust bij Georgie. Tot 1966 maakten vissers voor de kust van de voormalige Sovjet-Unie, Bulgarije en Roemenie jacht op dolfijnen. Langs de Turkse kust gebeurtde dat volgens de Turkse professor Bayram Ozturk nog tot 1983. Dat lijkt verbluffend in een tijd waarin overal ter wereld mensen bezig zijn met acties om de dolfijnen te beschermen. Het illustreert de grote verschillen tussen toen en nu", zo merkt Mee op.
Met de robuuste en indrukwekkende steur is het nog veel slechter gesteld. Het probleem is dat de steur niet alleen van de Zwarte Zee afhankelijk is, maar ook veel tijd doorbrengt met paaien in rivieren. De rivieren die uitmonden in de zee, zijn vrijwel allemaal zwaar vervuild. Diverse steursoorten staan op het punt om te verdwijnen.
Zoals in de Kaspische Zee was de Zwarte Zee een erg belangrijke zee voor de productie van steuren. ,,We weten dat in het verleden de steurvisserij een belangrijke inkomstenbron was. Dat is nu voorbij" aldus de Japanse visserijbioloog Tomohide Yasuda. Sinds anderhalf jaar verricht hij onderzoek naar de visstand van de Zwarte Zee. In de Oekraine en Rusland heeft men een paar kwekerijen gestart en zet men steuren uit. Het probleem is dat andere landen dit initiatief niet delen. Hoewel de steur door de meeste landen een beschermde vissoort is is er helaas sprake van illegale visserij op steur.
Evenals de steur staat ook de populatie monnikszeehonden in de Zwarte Zee op het punt van uitsterven. ,,We praten over hooguit drie tot vijf zeehonden aan de hele Turkse kust. Zo'n honderd jaar geleden waren het er nog enige honderden zo niet duizenden," aldus coordinator Mee. ,,Elke keer als een organisme verdwijnt uit het milieu is dat niet meer terug te draaien. Wanneer morgen de laatste zeehond het loodje legt, is dat einde van de top van het Zwarte Zee ecosysteem. We moeten dan niet doen alsof we nog tien jaar zo door kunnen gaan. Het is zaak om direct actie te ondernemen."
,,Zeehonden zijn uiterst kwetsbare dieren, en hebben een belangrijke waarschuwingsfunctie. De monnikszeehond is een soort dat met uitsterven wordt bedreigd. In de Middellandse Zee zijn er nog een paar honderd over, en lijkt de populatie zich weer wat te herstellen. In de Zwarte Zee is daar absoluut geen sprake van. Het is erg moeilijk om je voor te stellen dat een populatie van drie tot vijf zeehonden er weer bovenop kan komen. We hebben de indruk dat hun toekomstig lot wel vaststaat", aldus Mee.
